Ngành tôm Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn cạnh tranh đòi hỏi nhiều hơn khả năng mở rộng sản lượng. Khi các quốc gia xuất khẩu lớn liên tục cải thiện năng lực sản xuất, tối ưu chi phí và phát triển sản phẩm chế biến, lợi thế của mỗi nước sẽ ngày càng phụ thuộc vào hiệu quả của toàn bộ chuỗi giá trị.
Ecuador là một ví dụ đáng chú ý. Quốc gia Nam Mỹ này đã mở rộng quy mô xuất khẩu nhanh chóng, đồng thời từng bước tiến vào những phân khúc sản phẩm có mức độ chế biến cao hơn. Trong khi đó, Việt Nam vẫn duy trì được thế mạnh về chế biến và danh mục sản phẩm đa dạng, nhưng cần tiếp tục cải thiện hiệu quả từ vùng nuôi đến nhà máy.
Câu hỏi quan trọng không còn đơn giản là quốc gia nào sản xuất được nhiều tôm hơn, mà là quốc gia nào có thể tạo ra sản phẩm cạnh tranh hơn với chi phí hợp lý, chất lượng ổn định và giá trị cao hơn.
Bức tranh tăng trưởng cho thấy cuộc cạnh tranh đang thay đổi
Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu tôm Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 4,6 tỷ USD, tăng 19% so với năm trước và là mức cao nhất từ trước đến thời điểm đó. Trong 8 tháng đầu năm 2026, kim ngạch tiếp tục đạt khoảng 3,3 tỷ USD, tăng 12% so với cùng kỳ.
Ở phía Ecuador, số liệu do Phòng Thương mại Nuôi trồng thủy sản Quốc gia nước này công bố, được SeafoodSource dẫn lại, cho thấy xuất khẩu tôm năm 2025 đạt khoảng 7,47 tỷ USD, tăng 23,2%; khối lượng xuất khẩu tăng 15,1%.
Hai con số này được công bố theo phạm vi thống kê của từng quốc gia, vì vậy cần thận trọng khi so sánh trực tiếp. Dù vậy, chúng cho thấy Ecuador đang có quy mô xuất khẩu lớn và tốc độ mở rộng đáng chú ý, trong khi Việt Nam vẫn duy trì được đà tăng trưởng.
Vấn đề đặt ra là tăng trưởng xuất khẩu có thể đi cùng với áp lực cạnh tranh về giá, chi phí đầu vào và yêu cầu của khách hàng. Nếu chỉ nhìn vào tổng kim ngạch, doanh nghiệp sẽ khó đánh giá đầy đủ khả năng sinh lời và sức cạnh tranh dài hạn.
Nguồn tham khảo:
- VASEP: https://seafood.vasep.com.vn/key-seafood-sectors/shrimp/vietnam-s-shrimp-exports-hit-a-record-usd-4-6-billion-in-2025-35993.html
- SeafoodSource: https://www.seafoodsource.com/news/supply-trade/ecuador-shrimp-exports-reach-usd-7-5-billion-in-2025
Giá thành không chỉ phụ thuộc vào mật độ nuôi
Trong ngành tôm, mật độ thả nuôi thường được nhắc đến khi so sánh các mô hình sản xuất. Tuy nhiên, mật độ chỉ là một trong nhiều biến số quyết định hiệu quả kinh tế của vụ nuôi.
Một mô hình có mật độ cao có thể tạo ra sản lượng lớn trên diện tích hạn chế, nhưng đồng thời đòi hỏi hệ thống quản lý môi trường, cung cấp oxy, kiểm soát dịch bệnh và vận hành chặt chẽ hơn. Ngược lại, mật độ thấp hơn chưa chắc tạo ra giá thành tốt nếu năng suất không đủ bù đắp các khoản chi phí cố định.
Điều quan trọng là phải đánh giá toàn bộ cơ cấu chi phí, thay vì chỉ điều chỉnh một thông số riêng lẻ.
Người nuôi cần quan tâm đến lượng thức ăn tiêu thụ, tốc độ tăng trưởng, tỷ lệ sống, thời gian đạt kích cỡ thương phẩm, lượng điện sử dụng và chi phí quản lý môi trường. Những yếu tố này có mối liên hệ với nhau và có thể làm thay đổi đáng kể hiệu quả của cả vụ nuôi.
Chẳng hạn, giảm lượng thức ăn không hợp lý có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng; giảm đầu tư cho hệ thống sục khí trong điều kiện không phù hợp có thể làm tăng rủi ro; còn đầu tư lớn vào hạ tầng nhưng khai thác không hiệu quả sẽ khiến chi phí phân bổ trên mỗi kilogram tôm tăng lên.
Vì vậy, mục tiêu không đơn thuần là nuôi dày hơn hay thưa hơn, mà là tìm được mô hình phù hợp với sức tải môi trường, năng lực quản lý và điều kiện kinh tế của từng vùng nuôi.
Tổ chức vùng nuôi là một phần của lợi thế cạnh tranh
Hiệu quả sản xuất không chỉ được quyết định bởi công nghệ hoặc diện tích trang trại. Năng lực tổ chức và kiểm soát hoạt động nuôi cũng có vai trò quan trọng.
Một doanh nghiệp sở hữu vùng nuôi lớn có thể có lợi thế về vốn, cơ sở hạ tầng và khả năng chuẩn hóa quy trình. Tuy nhiên, quản lý đồng thời nhiều ao nuôi với điều kiện môi trường, nhân lực và diễn biến dịch bệnh khác nhau vẫn là một thách thức.
Trong khi đó, các hộ nuôi độc lập thường có lợi thế về sự chủ động và mức độ gắn bó trực tiếp với ao nuôi, nhưng có thể gặp hạn chế về vốn, dữ liệu, khả năng tiếp cận kỹ thuật và sức mua đầu vào.
Do đó, phát triển ngành tôm không nhất thiết đồng nghĩa với việc mọi hoạt động phải tập trung trong những trang trại quy mô lớn. Một hướng đi khác là xây dựng mô hình liên kết hiệu quả giữa doanh nghiệp, đơn vị cung ứng, kỹ thuật viên và người nuôi.
Các quy trình thống nhất, dữ liệu được ghi nhận đầy đủ và khả năng phối hợp giữa các bên có thể giúp nâng cao tính ổn định của nguồn nguyên liệu. Khi vùng nuôi hoạt động hiệu quả hơn, doanh nghiệp chế biến cũng có thêm cơ sở để lập kế hoạch sản xuất, quản lý chất lượng và đáp ứng đơn hàng.
Chế biến sâu vẫn là lợi thế, nhưng không thể đứng yên
Việt Nam có năng lực chế biến tôm đa dạng, từ sản phẩm đông lạnh nguyên liệu đến tôm bóc vỏ, tôm hấp chín, tôm tẩm bột và nhiều sản phẩm phù hợp với nhu cầu riêng của khách hàng.
Tuy nhiên, lợi thế này cần được liên tục nâng cấp khi các đối thủ cũng đang mở rộng năng lực chế biến.
VASEP ghi nhận xu hướng Ecuador tiến sâu hơn vào các sản phẩm tôm bóc vỏ và sơ chế, đặc biệt tại thị trường Mỹ và EU. Theo phân tích của VASEP công bố tháng 10/2025, sản lượng sản phẩm tôm giá trị gia tăng của Ecuador đã tăng từ 127.980 tấn năm 2020 lên 268.720 tấn năm 2022.
Ở phía Việt Nam, xuất khẩu tôm giá trị gia tăng theo nhóm mã HS 16 đạt khoảng 1 tỷ USD trong 8 tháng đầu năm 2025, tăng 12% và chiếm khoảng 34% tổng giá trị xuất khẩu tôm. Những con số này cho thấy Việt Nam đã có nền tảng chế biến quan trọng, nhưng cạnh tranh trong phân khúc này cũng đang gia tăng.
Nguồn tham khảo: https://seafood.vasep.com.vn/key-seafood-sectors/shrimp/news/value-added-products-the-key-for-vietnamese-shrimp-to-break-through-34934.html
Để duy trì lợi thế, doanh nghiệp cần tiếp tục phát triển sản phẩm theo yêu cầu cụ thể của từng thị trường, cải thiện tính đồng nhất giữa các lô hàng, kiểm soát chất lượng và đáp ứng tiêu chuẩn của khách hàng. Chế biến sâu chỉ thực sự tạo ra giá trị khi sản phẩm có thị trường phù hợp và hiệu quả kinh doanh được bảo đảm.
Chất lượng nguyên liệu bắt đầu từ quá trình nuôi
Một nhà máy hiện đại có thể giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, nhưng không thể thay thế hoàn toàn việc kiểm soát những yếu tố phát sinh từ vùng nuôi.
Chất lượng nguyên liệu có liên quan đến con giống, thức ăn, sức khỏe tôm, môi trường nước, nền đáy, quy trình quản lý và khả năng kiểm soát rủi ro trong suốt vụ nuôi.
Nếu nguồn nguyên liệu thiếu ổn định, các công đoạn phía sau có thể phải chịu thêm chi phí kiểm tra, phân loại và xử lý những vấn đề phát sinh. Ngược lại, quản lý tốt ngay từ vùng nuôi giúp tạo nền tảng thuận lợi hơn cho việc duy trì chất lượng và truy xuất nguồn gốc.
Điều này đặc biệt quan trọng khi thị trường nhập khẩu ngày càng chú trọng đến an toàn thực phẩm, tính minh bạch và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn liên quan.
Với người nuôi, hiệu quả vì vậy không chỉ nằm ở sản lượng thu hoạch, mà còn ở khả năng duy trì chất lượng, hạn chế biến động và kiểm soát chi phí trong toàn bộ quá trình sản xuất.
Quản lý ao nuôi cần chuyển từ phản ứng sang chủ động
Trong thực tế, nhiều yếu tố có thể tác động đồng thời đến sức khỏe tôm: thời tiết, chất lượng nước, oxy hòa tan, chất hữu cơ, hệ tảo và hệ vi sinh. Khi một yếu tố thay đổi, những yếu tố khác cũng có thể bị ảnh hưởng.
Bởi vậy, việc theo dõi ao nuôi không nên chỉ bắt đầu khi tôm giảm ăn hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường. Quan sát định kỳ, ghi nhận dữ liệu và đánh giá diễn biến của ao giúp người nuôi có thêm cơ sở để đưa ra quyết định phù hợp.
Quản lý theo hệ sinh thái cũng giúp nhìn nhận mối quan hệ giữa nước, nền đáy, hệ tảo, vi sinh và vật nuôi thay vì xử lý từng biểu hiện một cách tách biệt.
Người nuôi có thể tham khảo thêm các nội dung của CANCO:
- Quản lý ao nuôi tôm theo hệ sinh thái
- Màu nước ao nuôi tôm và vai trò của hệ tảo
- Vibrio trong ao nuôi tôm
- H₂S trong ao tôm và quản lý môi trường đáy
Các giải pháp sinh học có thể là một phần trong quy trình quản lý, tùy thuộc vào tình trạng thực tế và mục tiêu của từng ao. Tuy nhiên, lựa chọn sản phẩm cần dựa trên nhu cầu cụ thể, hướng dẫn sử dụng và điều kiện nuôi; không có một sản phẩm đơn lẻ nào thay thế được toàn bộ quy trình quản lý.
Việt Nam cần phát triển lợi thế riêng
Mô hình sản xuất của Ecuador đem lại nhiều bài học về quy mô, hiệu quả và cách tổ chức chuỗi cung ứng. Nhưng điều đó không có nghĩa Việt Nam cần sao chép nguyên trạng mô hình của một quốc gia có điều kiện đất đai, môi trường và cơ cấu sản xuất khác biệt.
Hướng đi phù hợp cần được xây dựng trên những lợi thế sẵn có của Việt Nam, đồng thời khắc phục các điểm hạn chế trong chi phí, năng suất, quản lý rủi ro và liên kết vùng nuôi.
Ở cấp độ trang trại, trọng tâm là nâng hiệu quả thực tế của từng vụ nuôi. Ở cấp độ doanh nghiệp, cần tăng khả năng kết nối nguồn nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và phát triển sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường. Ở cấp độ toàn ngành, việc nâng cao năng lực truy xuất và phối hợp giữa các bên sẽ giúp củng cố tính ổn định của chuỗi cung ứng.
Những thay đổi này cần thời gian và không có một giải pháp chung áp dụng cho mọi vùng nuôi. Mỗi mô hình cần được đánh giá dựa trên dữ liệu, điều kiện thực tế và hiệu quả kinh tế.
Cạnh tranh bằng giá trị được tạo ra, không chỉ bằng sản lượng
Sự tăng trưởng của Ecuador đặt ra một yêu cầu rõ ràng đối với ngành tôm Việt Nam: lợi thế cần được xây dựng trên nền tảng hiệu quả lâu dài.
Sản lượng lớn có ý nghĩa khi đi cùng với giá thành hợp lý. Công nghệ chế biến tạo ra giá trị khi đáp ứng được nhu cầu thị trường. Quy mô vùng nuôi tạo ra lợi thế khi được quản lý tốt và bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định.
Vì vậy, cuộc cạnh tranh trong ngành tôm không chỉ diễn ra giữa các quốc gia xuất khẩu. Nó còn diễn ra trong từng ao nuôi, từng nhà máy và từng mắt xích của chuỗi sản xuất.
Đối với Việt Nam, nâng sức cạnh tranh cần bắt đầu từ việc cải thiện những yếu tố nền tảng: kiểm soát chi phí, quản lý môi trường, ổn định chất lượng nguyên liệu, phát triển chế biến sâu và tăng khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường.
CANCO hướng đến việc đồng hành cùng người nuôi trong quản lý môi trường và sử dụng các giải pháp sinh học phù hợp với điều kiện thực tế, góp phần xây dựng quy trình nuôi chủ động và bền vững hơn.
Từ ao nuôi đến sản phẩm cuối cùng, giá trị của ngành tôm được tạo nên bởi nhiều quyết định nối tiếp nhau. Khi từng mắt xích được cải thiện, ngành tôm Việt Nam mới có thêm cơ sở để duy trì sức cạnh tranh trong một thị trường ngày càng khắt khe.
