Quản lý ao nuôi tôm không chỉ là xử lý từng vấn đề riêng lẻ khi chúng xuất hiện. Một ao tôm là một hệ sinh thái thu nhỏ, trong đó nước, đáy ao, tảo, vi sinh và vật nuôi liên tục tác động qua lại.
Một ao tôm thực chất là một hệ sinh thái thu nhỏ
Khi nhìn xuống ao, thứ chúng ta quan tâm nhất thường là con tôm.
Nhưng nếu chỉ tập trung vào con tôm, chúng ta đang bỏ qua phần lớn hệ thống quyết định sức khỏe của nó.
Trong một mét khối nước ao có vô số thành phần cùng tồn tại:
- Vi khuẩn.
- Vi tảo.
- Động vật phù du.
- Chất hữu cơ.
- Khoáng.
- Các hợp chất nitơ.
- Khí hòa tan.
Cùng rất nhiều quá trình sinh học và hóa học xảy ra mỗi phút.
Dưới đáy lại là một hệ thống khác gồm bùn, chất thải, thức ăn dư và quần thể vi sinh.
Tôm sống ở giữa tất cả những yếu tố đó.
Vì vậy sức khỏe tôm không thể tách rời sức khỏe của hệ sinh thái ao.
FAO và các đối tác đang thúc đẩy cách tiếp cận quản lý sức khỏe thủy sản và an toàn sinh học dựa trên quản trị rủi ro, phòng ngừa và quản lý toàn hệ thống.
Tư duy cũ: Có vấn đề gì thì xử lý vấn đề đó
Nước xanh thì xử lý tảo.
NH3 cao thì xử lý NH3.
Vibrio cao thì xử lý Vibrio.
Ruột tôm xấu thì trộn sản phẩm đường ruột.
Cách làm này không phải lúc nào cũng sai.
Nhưng nó có một hạn chế rất lớn:
Chúng ta đang nhìn từng biểu hiện riêng lẻ thay vì nhìn chuỗi nguyên nhân.
Ví dụ, Vibrio tăng có thể liên quan đến hữu cơ.
Hữu cơ tăng có thể do thức ăn dư.
Thức ăn dư có thể do tôm giảm ăn.
Tôm giảm ăn có thể do oxy thấp.
Oxy thấp có thể liên quan tới tảo quá dày hoặc đáy ao bẩn.
Như vậy “Vibrio cao” có thể chỉ là một mắt xích của một chuỗi dài.
Hãy nhìn ao như một chuỗi liên kết
Một ví dụ rất điển hình:
Cho ăn dư
↓
Chất hữu cơ tăng
↓
Nhu cầu oxy tăng
↓
Oxy đáy giảm
↓
Phân hủy yếm khí tăng
↓
Khí độc và bùn xấu
↓
Tôm stress
↓
Tôm giảm ăn
↓
Thức ăn dư càng nhiều
Nếu người nuôi chỉ nhìn thấy bước cuối và tiếp tục cho ăn theo lượng cũ, vòng lặp trở nên ngày càng xấu.
Ngược lại, nếu phát hiện từ bước đầu, chỉ cần điều chỉnh lượng ăn và quản lý chất thải đúng lúc, có thể tránh được hàng loạt vấn đề phía sau.
Đây chính là giá trị của tư duy quản lý hệ sinh thái.
Mắt xích thứ nhất: Nước
Tôm tiếp xúc với nước 24 giờ mỗi ngày.
Do đó những chỉ tiêu như:
- Oxy.
- Nhiệt độ.
- pH.
- Độ mặn.
- Độ kiềm.
- NH3/NH4+.
- NO2.
đều cần được theo dõi.
Tuy nhiên, người nuôi thường mắc một sai lầm:
Chỉ quan tâm giá trị có nằm trong “ngưỡng đẹp” hay không.
Trong thực tế, tốc độ thay đổi cũng rất quan trọng.
Ví dụ một ao pH 8,2 hôm qua nhưng sáng nay giảm nhanh xuống 7,5 sau mưa có thể gây áp lực lên tôm lớn hơn một ao duy trì tương đối ổn định quanh một mức không hoàn hảo.
Do đó:
Ổn định đôi khi quan trọng không kém giá trị tuyệt đối.
Mắt xích thứ hai: Oxy
Oxy thường được xem là chỉ tiêu dành cho tôm.
Nhưng thực tế oxy là nền tảng của toàn bộ hệ sinh thái.
Tôm cần oxy.
Vi khuẩn hiếu khí cần oxy.
Quá trình phân hủy hữu cơ cần oxy.
Nhiều quá trình chuyển hóa nitơ cũng phụ thuộc vào điều kiện oxy.
Khi oxy giảm, không chỉ tôm bị ảnh hưởng.
Cả hệ sinh thái vi sinh dưới đáy có thể chuyển dịch.
FAO nhấn mạnh rằng tình trạng oxy thấp kéo dài có thể gây stress, làm giảm tăng trưởng và khả năng chống chịu bệnh của tôm.
Mắt xích thứ ba: Đáy ao
Ao càng nuôi lâu, đáy càng trở nên quan trọng.
Bởi phần lớn “rác” của hệ thống cuối cùng đều có xu hướng đi xuống đáy.
- Phân.
- Thức ăn dư.
- Xác tảo.
- Vỏ lột.
- Chất hữu cơ.
Nếu lượng vật chất này được gom và loại bỏ tốt, hệ thống nhẹ hơn.
Nếu không, đáy trở thành nơi liên tục tiêu thụ oxy và tạo ra các sản phẩm phân hủy.
Một ao không quản lý đáy tốt rất khó duy trì ổn định dài ngày.
Những vấn đề liên quan đến đáy, chất hữu cơ và khí độc cũng có mối liên hệ chặt chẽ với H2S trong ao tôm.
Mắt xích thứ tư: Tảo
Tảo có hai mặt.
Ở mật độ phù hợp, chúng tham gia chuỗi thức ăn, sử dụng dinh dưỡng và tạo oxy vào ban ngày.
Nhưng khi quá dày, biến động oxy và pH tăng.
Khi tảo chết hàng loạt, chúng trở thành một lượng hữu cơ rất lớn.
Vì vậy đừng hỏi:
“Ao có tảo hay không?”
Hãy hỏi:
“Hệ tảo có đang ổn định hay không?”
Cách nhìn này đặc biệt quan trọng khi quản lý màu nước và hệ tảo trong ao nuôi tôm.
Mắt xích thứ năm: Vi sinh
Một ao có hàng tỷ vi sinh vật.
Không thể và cũng không nên tìm cách tiêu diệt toàn bộ vi sinh.
Một số nhóm tham gia phân hủy hữu cơ.
Một số tham gia chuyển hóa nitơ.
Một số sống trong đường ruột tôm.
Một số khác là vi khuẩn cơ hội.
Do đó, mục tiêu hiện đại không phải “diệt khuẩn càng mạnh càng tốt”.
Mục tiêu nên là:
Giảm cơ hội cho nhóm bất lợi chiếm ưu thế và duy trì hệ vi sinh ổn định hơn.
Mắt xích thứ sáu: Con tôm
Tôm chính là một trong những chỉ báo sinh học quan trọng của ao.
Mỗi ngày nên quan sát:
- Khả năng bắt mồi.
- Đường ruột.
- Gan tụy.
- Màu sắc.
- Hoạt động.
- Lột xác.
- Tốc độ tăng trưởng.
Đừng chỉ hỏi:
“Tôm có ăn không?”
Hãy hỏi thêm:
- Ăn có tốt như ba ngày trước không?
- Ruột có đầy đều không?
- Tăng trọng có đúng kế hoạch không?
- Đàn tôm có bắt đầu phân size không?
Đó mới là những câu hỏi cho phép phát hiện bất thường sớm.
Mắt xích thứ bảy: An toàn sinh học
Một ao đang rất ổn định vẫn có thể gặp rủi ro nếu tác nhân mới liên tục được đưa vào.
Tác nhân có thể theo:
- Nguồn nước.
- Giống.
- Dụng cụ.
- Người.
- Động vật trung gian.
- Các hoạt động giữa nhiều ao.
Do đó an toàn sinh học không chỉ là việc “sát trùng trước khi thả”.
Đó phải là quy trình xuyên suốt cả vụ.
FAO định nghĩa quản lý an toàn sinh học nuôi trồng thủy sản là cách tiếp cận chiến lược nhằm quản lý rủi ro do tác nhân gây bệnh và giảm gánh nặng bệnh trong ngành.
Thay vì xử lý sự cố, hãy xây hệ thống cảnh báo sớm
Một trang trại có thể xây bảng theo dõi đơn giản.
Mỗi ngày ghi:
- pH sáng – chiều.
- Oxy.
- Nhiệt độ.
- Lượng ăn.
- Tình trạng tôm.
Mỗi vài ngày hoặc theo chương trình của trại kiểm tra thêm:
- Độ kiềm.
- NH3/NH4+.
- NO2.
- Độ trong.
- Các chỉ số cần thiết khác.
Hằng tuần cân tôm để theo dõi tốc độ tăng trưởng.
Khi có dữ liệu liên tục, người nuôi có thể nhìn thấy xu hướng.
Ví dụ:
- Ba ngày liên tục lượng ăn giảm nhẹ.
- pH chiều tăng.
- Độ trong giảm.
- Oxy sáng bắt đầu thấp.
Chưa cần đợi tôm có biểu hiện nặng, chuỗi dữ liệu này đã cho thấy ao cần được kiểm tra.
Quản lý tốt không phải là sử dụng càng nhiều sản phẩm càng tốt
Một sai lầm khác là khi ao bắt đầu bất ổn, người nuôi sử dụng quá nhiều sản phẩm trong cùng thời điểm.
Điều này có thể khiến chính người nuôi không biết biện pháp nào thực sự có hiệu quả.
Một chương trình quản lý tốt nên bắt đầu bằng:
Xác định vấn đề → tìm nguyên nhân → xác định ưu tiên → can thiệp có mục tiêu → đánh giá lại.
Ví dụ nếu oxy sáng thấp nghiêm trọng, ưu tiên đầu tiên phải là oxy.
Không phải màu nước.
Không phải tăng vi sinh.
Không phải kích thích tôm ăn.
Giải quyết đúng thứ tự đôi khi quan trọng hơn số lượng sản phẩm sử dụng.
CANCO hướng tới cách tiếp cận nào?
Mục tiêu của quản lý ao hiện đại không nên chỉ là:
“Có bệnh thì tìm thuốc.”
Hướng đi bền vững hơn là:
PHÒNG NGỪA → THEO DÕI → PHÁT HIỆN SỚM → CAN THIỆP ĐÚNG → DUY TRÌ ỔN ĐỊNH.
Điều này cũng phù hợp với hướng quản lý sức khỏe và an toàn sinh học mà FAO đang thúc đẩy cho ngành nuôi trồng thủy sản.
Với hướng tiếp cận đó, các nhóm giải pháp cho Vibrio, EHP, hệ vi sinh, tảo và đáy ao không nên hoạt động riêng lẻ.
Chúng là những công cụ phục vụ cùng một mục tiêu lớn hơn:
Xây dựng một hệ sinh thái ao nuôi ổn định để con tôm có điều kiện tăng trưởng tốt hơn.
CANCO định hướng phát triển các giải pháp sinh học dựa trên từng mắt xích của hệ sinh thái ao: môi trường – đáy – tảo – vi sinh – gan tụy – đường ruột – tác nhân gây bệnh – tăng trưởng.
Thay vì chờ vấn đề xảy ra rồi mới xử lý, người nuôi có thể từng bước xây dựng một chương trình quản lý chủ động ngay từ đầu vụ.
Các giải pháp như Vibrio Cleaner+, BR-Sulfur hay Tảo Khuê Plus+ có thể được xem là những công cụ hỗ trợ cho từng mắt xích cụ thể trong chương trình quản lý tổng thể, tùy theo điều kiện thực tế của ao.
CANCO – đồng hành cùng người nuôi từ môi trường ao đến sức khỏe vật nuôi, hướng tới nuôi trồng thủy sản an toàn, hiệu quả và bền vững hơn.
Nhắn tin cho đội ngũ kỹ thuật CANCO để được tư vấn quy trình quản lý phù hợp với từng giai đoạn của ao nuôi.
