EHP trên tôm – vấn đề không ồn ào nhưng có thể kéo dài cả vụ nuôi
Trong nuôi tôm thâm canh hiện nay, một trong những tình trạng khiến người nuôi đau đầu nhất không phải lúc nào cũng là tôm xuất hiện biểu hiện cấp tính.
Có những ao tôm vẫn bắt mồi, nhá vẫn có tôm, không xuất hiện bất thường quá rõ nhưng sau nhiều tuần nuôi, người nuôi bắt đầu nhận thấy:
- Tôm lớn chậm hơn kế hoạch.
- Khi kéo nhá kiểm tra, trong cùng một ao lại có con lớn, con nhỏ.
- Thời gian nuôi tiếp tục kéo dài nhưng size tôm không cải thiện tương xứng với lượng thức ăn đã sử dụng.
Một trong những tác nhân cần được xem xét trong trường hợp này là EHP – Enterocytozoon hepatopenaei.
EHP là một vi bào tử trùng tạo bào tử, ký sinh nội bào và có liên quan đặc biệt đến mô gan tụy của tôm. WOAH hiện có tài liệu kỹ thuật riêng về tác nhân này; các tài liệu khoa học mô tả EHP là tác nhân có thể gây tình trạng giảm tăng trưởng kéo dài trong quần đàn tôm.
Điểm đáng chú ý là EHP thường không tạo ra một dấu hiệu bên ngoài duy nhất đủ đặc hiệu để người nuôi chỉ cần nhìn tôm là có thể kết luận.
Đó là lý do EHP dễ bị phát hiện muộn.
EHP trên tôm ảnh hưởng đến tôm như thế nào?
Gan tụy là cơ quan rất quan trọng đối với quá trình tiêu hóa, hấp thu, dự trữ dinh dưỡng và chuyển hóa của tôm.
EHP ký sinh trong các tế bào biểu mô của gan tụy. Trong mô bệnh học, các giai đoạn phát triển và bào tử EHP có thể được quan sát trong tế bào của các ống gan tụy.
Khi mức độ nhiễm tăng, hoạt động bình thường của cơ quan này có thể bị ảnh hưởng.
Hệ quả ngoài ao thường không phải là một biểu hiện xảy ra ngay lập tức mà có thể xuất hiện dưới dạng:
- Tôm vẫn ăn nhưng hiệu quả chuyển đổi thức ăn và tăng trưởng không đạt kỳ vọng.
Vì vậy, EHP thường được nhắc tới cùng các vấn đề như chậm tăng trưởng và phân đàn.
Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý rằng:
Tôm chậm lớn không đồng nghĩa chắc chắn với nhiễm EHP.
Tăng trưởng của tôm còn bị ảnh hưởng bởi hàng loạt yếu tố như mật độ nuôi, chất lượng giống, nhiệt độ, độ mặn, oxy, thức ăn, đường ruột, gan tụy, môi trường đáy và nhiều tác nhân khác.
Những dấu hiệu nào khiến người nuôi nên nghi ngờ EHP trên tôm?
Tôm ăn nhưng size tăng rất chậm
Đây là tình trạng thường khiến người nuôi bắt đầu đặt câu hỏi.
Nhá ăn có thể vẫn tương đối bình thường. Tôm vẫn ăn, nhưng khi cân mẫu sau 7–10 ngày, trọng lượng trung bình tăng thấp hơn dự kiến.
Nếu hiện tượng này lặp lại qua nhiều lần kiểm tra, không nên đơn giản nghĩ rằng “tôm đang chững lại vài ngày”.
Cần đánh giá sâu hơn.
Trong cùng một ao xuất hiện nhiều size
Ban đầu sự khác biệt kích thước có thể không rõ.
Nhưng càng về sau, khoảng cách giữa nhóm lớn và nhóm nhỏ có thể tăng dần.
Điều này tạo ra một vấn đề kinh tế rất lớn.
Khi thu hoạch, người nuôi muốn đàn tôm đạt size tương đối đồng đều để tối ưu giá bán. Nếu đàn tôm phân hóa quá mạnh, việc lựa chọn thời điểm thu hoạch trở nên khó khăn hơn.
Các tài liệu tổng quan về EHP ghi nhận tình trạng giảm tăng trưởng là đặc điểm quan trọng của nhiễm EHP.
Thời gian nuôi ngày càng kéo dài
Giả sử kế hoạch ban đầu là đạt size thương phẩm sau một khoảng thời gian nhất định.
Nếu tôm tăng trưởng chậm, người nuôi buộc phải kéo dài vụ.
Nhưng mỗi ngày kéo dài thêm đều phát sinh:
- Tiền thức ăn
- Tiền điện
- Nhân công
- Quản lý môi trường
- Vi sinh
- Khoáng
- Rủi ro thời tiết
Do đó, EHP không chỉ là câu chuyện của “con tôm nhỏ”.
Nó còn là câu chuyện của FCR, số ngày nuôi và chi phí sản xuất.
EHP có liên quan đến phân trắng không?
Đây là vấn đề cần được diễn đạt rất cẩn thận.
Một số nghiên cứu ghi nhận EHP có thể xuất hiện trong các ao xảy ra hội chứng phân trắng. Tuy nhiên, phân trắng là một vấn đề phức tạp, có thể liên quan đến nhiều yếu tố.
Vì vậy:
Thấy phân trắng không thể kết luận là EHP.
Và ngược lại:
Tôm nhiễm EHP không nhất thiết lúc nào cũng có phân trắng.
Khi xuất hiện phân trắng cần kiểm tra đồng thời đường ruột, gan tụy, thức ăn, chất lượng nước, tải hữu cơ, hệ vi sinh và các tác nhân tiềm năng khác.
EHP lây lan như thế nào?
Bào tử EHP có khả năng tồn tại ngoài vật chủ và có thể phát tán thông qua vật chất có chứa tác nhân.
Trong điều kiện ao nuôi, nguy cơ lây lan có thể liên quan đến phân tôm, xác tôm, nguồn nước, vật mang và dụng cụ sử dụng chung giữa các ao.
Điều này giải thích tại sao an toàn sinh học rất quan trọng.
Nếu dụng cụ từ một ao có nguy cơ cao được sử dụng sang ao khác mà không được vệ sinh phù hợp, nguy cơ phát tán tác nhân cũng tăng lên.
Do đó, kiểm soát EHP không thể chỉ tập trung vào việc trộn một sản phẩm vào thức ăn.
Cần kiểm soát cả hệ thống.
Làm sao xác định tôm có EHP?
Không nên chỉ dựa vào quan sát bằng mắt.
Các phương pháp chẩn đoán EHP bao gồm mô bệnh học, PCR, nested PCR, qPCR và các kỹ thuật phân tử khác. PCR và qPCR hiện là những công cụ quan trọng để phát hiện vật liệu di truyền của EHP.
Một quy trình thực tế có thể bắt đầu khi người nuôi phát hiện:
- Tốc độ tăng trưởng giảm liên tục.
- Đàn tôm bắt đầu phân size.
- Xuất hiện bất thường kéo dài ở gan tụy – đường ruột.
Khi đó, thay vì thử nhiều cách xử lý một cách cảm tính, xét nghiệm mẫu có thể giúp thu hẹp nguyên nhân.
EHP có thuốc “đặc trị” hay không?
Đây là một trong những vấn đề dễ gây hiểu nhầm nhất trên thị trường.
Các tài liệu tổng quan khoa học cho thấy chưa có một phương pháp điều trị EHP đặc hiệu, đơn giản và được chấp nhận rộng rãi có thể bảo đảm loại bỏ hoàn toàn EHP khỏi tôm đã nhiễm. Một lý do quan trọng là EHP ký sinh nội bào và hình thành bào tử có khả năng chống chịu.
Vì vậy, những tuyên bố kiểu:
“Diệt sạch EHP.”
“Đặc trị EHP hoàn toàn.”
nên được xem xét rất thận trọng.
Cách tiếp cận phù hợp hơn là:
Phòng từ sớm – giảm áp lực lây nhiễm – quản lý sức khỏe tôm – theo dõi tăng trưởng – hạn chế EHP phát triển và lan rộng.
Kiểm soát EHP nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ con giống
Một quy trình kiểm soát tốt nên bắt đầu trước khi tôm được thả xuống ao.
Nguồn giống cần rõ ràng và nên được kiểm tra các tác nhân quan trọng theo chương trình an toàn sinh học của trại.
Một ao được xử lý rất kỹ nhưng đưa con giống mang tác nhân vào ngay từ đầu thì nguy cơ vẫn còn.
Kiểm soát chất hữu cơ và đáy ao
Phân tôm, thức ăn dư và xác sinh vật là nơi các tác nhân có thể tồn tại và được phát tán trong hệ thống.
Vì vậy cần quản lý tốt:
- Lượng thức ăn
- Siphon
- Dòng chảy
- Bùn đáy
- Oxy vùng đáy
Theo dõi tăng trưởng hằng tuần
Người nuôi không nên chỉ nhìn “tôm có ăn hay không”.
Cần theo dõi cả:
- Trọng lượng trung bình
- Tốc độ tăng trọng
- Mức độ đồng đều
- Lượng thức ăn tiêu thụ
Một bảng tăng trưởng được ghi đều mỗi tuần có thể giúp phát hiện vấn đề sớm hơn rất nhiều so với việc đợi đến khi tôm phân size rõ mới xử lý.
Một sai lầm phổ biến: đợi tôm lệch size mới bắt đầu xử lý
Khi đàn tôm đã phân hóa kích thước mạnh, vấn đề thường đã tồn tại một khoảng thời gian.
Do đó, chiến lược tốt hơn không phải:
“Tôm bị rồi mới tìm cách trị.”
Mà là:
“Biết ao có nguy cơ và kiểm soát ngay từ đầu.”
Đặc biệt ở những vùng từng có tiền sử EHP hoặc mật độ nuôi cao, người nuôi nên xây dựng chương trình quản lý chủ động ngay từ đầu vụ.
Kết luận
EHP là vấn đề đáng lưu ý bởi nó có thể không tạo ra biểu hiện cấp tính nhưng lại kéo giảm hiệu quả kinh tế thông qua chậm tăng trưởng, phân đàn và kéo dài thời gian nuôi.
Ba điều người nuôi cần nhớ là:
- Không nhìn bằng mắt để kết luận EHP.
- Không chờ tôm lệch size nặng mới xử lý.
- Không xem một sản phẩm đơn lẻ là toàn bộ giải pháp.
Kiểm soát EHP cần là một chương trình kết hợp giữa con giống, an toàn sinh học, quản lý môi trường, sức khỏe gan tụy – đường ruột và theo dõi tăng trưởng.
EHP Cleaner CANCO được định hướng như một giải pháp hỗ trợ trong chương trình phòng và kiểm soát EHP, kết hợp với quản lý ao và sức khỏe tôm.
Khi tôm có hiện tượng chậm lớn hoặc phân đàn, người nuôi có thể liên hệ đội ngũ kỹ thuật CANCO để được trao đổi và tư vấn dựa trên tình trạng thực tế của ao.
